«این بند با آن بند فرق دارد»
دو ماه بعد از امضای قرارداد، تأمین‌کننده‌ای به بند اصلی اشاره میکند: پرداخت باید ظرف سی روز انجام شود. واحد مالی اما بر اساس پیوست قرارداد برنامه‌ریزی کرده و مهلت را چهل‌وپنج روز می‌داند. هر دو سند امضا شده‌اند، هر دو رسمی‌اند و هیچ‌کس اشتباه تایپی نکرده است. فقط دو نفر در دو زمان مختلف دو متن نوشته‌اند و هیچ‌کس آن‌ها را کنار هم نخوانده است.
این صحنه ساختگی است، اما هر کسی که در سازمانی با چند ده سند کار کرده نمونهٔ مشابهش را دیده است. مشکل معمولاً بی‌دقتی نیست. مشکل این است که هیچ مرحله‌ای در کار وجود ندارد که اسناد را با هم بخواند. در جعبه‌ابزار هوش مصنوعی آرتین ابزاری به نام تناقضسنج هست که برای همین کار ساخته شده است: پیدا کردن تناقض در متن‌ها. در این مقاله می‌بینیم کجا به کار می‌آید، کجا نمی‌آید و خروجی‌اش را چطور باید خواند.
تناقض‌ها از کجا می‌آیند؟
اگر بخواهیم ریشه‌ها را مرور کنیم، چهار مسیر بیشتر از بقیه تکرار می‌شوند. اولین مسیر نسخهٔ جدید است: بند تازه‌ای اضافه می‌شود اما بند قدیمیِ متناقض هیچ‌وقت حذف نمی‌شود. دومین مسیر نویسندهٔ متفاوت است: قرارداد را واحد حقوقی می‌نویسد، پیوست را واحد فنی و جدول پرداخت را واحد مالی، و هر کدام همان چیزی را می‌نویسد که از دید خودش درست است. سومین مسیر الگوهاست: سندی از روی الگوی قبلی ساخته می‌شود، چند جا تغییر میکند و چند جا از قلم می‌افتد. چهارمین مسیر اصلاحیه است: تغییر در یک سند ثبت می‌شود و سند وابسته به آن دست نمی‌خورد.
یک مسیر پنجم هم در سازمان‌های بزرگ‌تر وجود دارد: سلسلهمراتب. آیین‌نامهٔ داخلی نوشته شده، بعد بخشنامه‌ای از بالادست رسیده و حالا هر دو در پوشه‌ها هستند. کدام برتر است؟ پاسخ این سؤال به ابزار ربطی ندارد، اما دیدن اینکه دو متن با هم نمیخوانند، قدم اول برای پرسیدنش است.
تناقضسنج دقیقاً چه کاری میکند؟
ایدهٔ ابزار ساده است: چند متن را به آن می‌دهید و جاهایی را که با هم نمیخوانند نشان میدهد. ارزشش در این است که بازبین به‌جای شروع از صفحهٔ سفید، از یک فهرست کوتاه شروع میکند. آدمی که صد صفحه را دوبار خوانده هم ممکن است عدد چهل‌وپنج را در پیوست و عدد سی را در بند چهارم از نظر بگذراند، چون این دو در دو فایل و دو ساعتِ مختلف خوانده شده‌اند.
اما چند چیز را باید صریح گفت. ابزار تشخیص نمی‌دهد کدام متن معتبر است، چون اعتبار به تاریخ، امضا، سلسلهمراتب و قانون بستگی دارد. جایگزین بررسی حقوقی هم نیست. گاهی دو عبارت متفاوت را متناقض می‌داند درحالی‌که یک معنی دارند، و گاهی تناقضی ظریف را از دست میدهد. برای دقت آن روی اسناد فارسی سازمانی عدد درصدی وعده نمی‌دهیم. خروجی را باید مثل نظر یک همکار دقیق خواند، نه مثل حکم. و یک نکتهٔ مهم‌تر: نبودن هشدار به معنای هماهنگ بودن اسناد نیست.
سناریو اول: قرارداد و پیوست‌هایش
مدیر تدارکات شرکتی را تصور کنید که قراردادی با شش پیوست دارد: شرح خدمات، جدول قیمت، برنامهٔ زمان‌بندی، شرایط تحویل و دو پیوست فنی. این مجموعه در سه ماه و توسط چهار نفر نوشته شده است. قبل از امضا، هیچ‌کس وقت ندارد همهٔ آن‌ها را از اول تا آخر کنار هم بخواند.
کار مناسب این‌جا مقایسهٔ زوجی است: بند اصلی قرارداد با هر پیوست. موضوع‌هایی که بیشتر ریسک دارند معمولاً مهلت پرداخت، تاریخ تحویل، جریمهٔ تأخیر، تعریف «تحویل نهایی» و مبالغ‌اند. اگر ابزار دو مورد را نشان دهد، مدیر تدارکات همان دو مورد را به واحد حقوقی میدهد، با یک جملهٔ مشخص: «بند ۵ و پیوست ۳ دربارهٔ مهلت پرداخت با هم نمیخوانند.» این جمله از یک جلسهٔ دوساعته برای خواندن همهٔ اسناد خیلی ارزان‌تر است.
سناریو دوم: آیین‌نامهٔ داخلی و بخشنامهٔ جدید
دبیر یک مجموعهٔ آموزشی را در نظر بگیرید که آیین‌نامهٔ مرخصی و حضور و غیاب را سه سال پیش نوشته است. حالا بخشنامهٔ جدیدی رسیده که ساعت کار و سقف مرخصی را تغییر داده. هیچ‌کس مطمئن نیست کدام بندهای آیین‌نامه هنوز معتبرند. کارمندان هم بسته به اینکه کدام را خوانده‌اند، رفتار متفاوتی دارند.
در این سناریو، تناقضسنج به‌جای حکم دادن، فهرست کار می‌سازد: این پنج بند با بخشنامه نمیخوانند. بعد دبیر یا مسئول حقوقی تصمیم می‌گیرد کدام بند باید اصلاح شود، کدام حذف و کدام اصلاً تناقض نبوده است. نکتهٔ مفید این است که آیین‌نامهٔ اصلاح‌شده را می‌توان دوباره به ابزار داد تا ببیند تناقض تازه‌ای ساخته شده یا نه. دربارهٔ نوشتن همین نوع متن‌ها در مقالهٔ چطور نامه‌های اداری را با هوش مصنوعی سریع‌تر و دقیق‌تر بنویسیم نوشته‌ایم.
سناریو سوم: تناقض در متن‌هایی که خودمان ساخته‌ایم
سناریوی سوم کمتر دیده می‌شود، اما در سال‌های اخیر مهم‌تر شده است. تصور کنید تیمی برای یک پروپوزال بخش‌های مختلف را جدا نوشته یا با کمک دستیار هوشمند تولید کرده است. در بخش معرفی، مدت پروژه شش ماه است، در جدول زمان‌بندی هشت ماه و در بودجه هفت ماه. هر بخش تنها کاملاً منطقی است. فقط کنار هم که قرار می‌گیرند، مشخص می‌شود نویسنده‌ها یک عدد را هماهنگ نکرده‌اند.
این‌جا تناقضسنج مثل مرحلهٔ آخر ویرایش عمل میکند. پروپوزال یا درخواست پیشنهاد (RFP) کامل را می‌دهید و قبل از ارسال، فهرست ناهماهنگی‌ها را می‌گیرید. در مقالهٔ چرا کارکنان از ابزارهای هوش مصنوعی درست استفاده نمی‌کنند دربارهٔ عادت اول جواب را پذیرفتن نوشته‌ایم؛ این دقیقاً همان عادتی است که متن‌های تولیدشده را بدون این مرحله وارد سند رسمی میکند.