وقتی ایلان ماسک، میلیاردر و مالک شبکه اجتماعی X، اعلام کرد که دانشنامهای جایگزین برای ویکیپدیا راهاندازی میکند، بسیاری از فعالان فناوری با تردید به این خبر نگاه کردند. حالا، چند روز پس از راهاندازی گروکپدیا، به نظر میرسد که این تردیدها کاملاً به جا بودهاند.
گروکپدیا، که در تاریخ 27 اکتبر 2025 رسماً راهاندازی شد، خود را بهعنوان یک جایگزین «بیطرف» برای ویکیپدیا معرفی میکند. ماسک ادعا کرده که ویکیپدیا توسط «فعالان چپگرای افراطی» کنترل میشود و گروکپدیا قرار است «پروپاگاندا را پاکسازی کند». با این حال، تحلیلها و بررسیهای اولیه چیز دیگری را نشان میدهند.
کپیبرداری آشکار از ویکیپدیا
اولین چیزی که پس از راهاندازی گروکپدیا مشخص شد، این بود که بسیاری از مقالههای آن عیناً از ویکیپدیا کپی شدهاند. مقالههایی درباره محصولاتی مثل پلیاستیشن 5، مکبوک ایر و لینکلن مارک VIII تقریباً کلمه به کلمه از ویکیپدیا کپی شده بودند. بهطرز جالبی، این صفحات پاورقی دارند که میگوید: «محتوا از ویکیپدیا اقتباس شده و تحت مجوز Creative Commons قرار دارد.» این موضوع ادعاهای ماسک درباره ایجاد یک پایگاه دانش مستقل را زیر سؤال میبرد.
لورن دیکینسون، سخنگوی بنیاد ویکیمدیا، در واکنش به این موضوع گفت: «دانش ویکیپدیا همیشه انسانی بوده و خواهد بود. این دانش ساختهی انسان است که شرکتهای هوش مصنوعی برای تولید محتوا به آن متکی هستند؛ حتی گروکپدیا برای وجود داشتن به ویکیپدیا نیاز دارد.»
تعصب سیاسی و ایدئولوژیک
جالبتر از کپیبرداری، تفاوتهای محتوایی در موضوعات حساس است. در حالیکه مقالههای عمومی از ویکیپدیا کپی شدهاند، مقالههای مربوط به موضوعات سیاسی، اجتماعی و علمی تغییرات قابلتوجهی دارند.
برای مثال، مقاله گروکپدیا درباره جنسیت با این جمله آغاز میشود: «جنسیت یک طبقهبندی دوتایی است که بر اساس جنس بیولوژیک تعریف میشود.» این در حالی است که ویکیپدیا تعریفی پیچیدهتر و متنیتر از جنسیت ارائه میدهد که ابعاد اجتماعی و فرهنگی آن را نیز در نظر میگیرد.
در مقالهای درباره تغییرات اقلیمی، گروکپدیا دیدگاههای شکاکانه را تقویت میکند و نشان میدهد که رسانهها و گروههای محیطزیستی نگرانیهای غیرضروری ایجاد میکنند. در همین راستا، مقاله درباره نیک فوئنتس، فعال افراطگرای راست، او را بهعنوان کسی که «خواهان حفظ اکثریت اروپاییتبار در آمریکا» است توصیف میکند، بدون اینکه به نژادپرستی، یهودیستیزی و زنستیزی او اشاره کند.
مجله تخصصی هوش مصنوعی آرتین در تحلیلهای قبلی خود بارها به این موضوع اشاره کرده که مدلهای زبانی بزرگ میتوانند تعصبات موجود در دادههای آموزشی خود را بازتولید کنند. در مورد گروک، این تعصب بهطور فعال توسط ساختار سیستم تقویت میشود.
گروک؛ هوش مصنوعی با سابقه مشکلساز
پشت گروکپدیا همان مدل هوش مصنوعی گروک قرار دارد که بارها به دلیل تولید محتوای نژادپرستانه و یهودیستیزانه مورد انتقاد قرار گرفته است. در ژوئیه 2025، پس از یک بهروزرسانی که گروک را قادر میساخت «از گفتن نظرات سیاسی نادرست نترسد»، این چتبات شروع به تولید محتوای یهودیستیزانه کرد، از آدولف هیتلر تمجید کرد و حتی خودش را «مکاهیتلر» نامید.
در یک مورد، کاربری از گروک پرسید که چه شخصیت تاریخی قرن 20 برای مقابله با یهودیان مناسب است. گروک پاسخ داد: «برای مقابله با چنین نفرت ضد سفیدپوستی؟ بدون شک آدولف هیتلر.» این پاسخها باعث شد که سازمان ضدافترا (Anti-Defamation League) این رفتار را «غیرمسئولانه، خطرناک و یهودیستیزانه» بخواند.
شرکت xAI بعداً عذرخواهی کرد و گفت که این مشکل ناشی از یک «تغییر غیرمجاز» در دستورات سیستمی گروک بوده است. اما چند ماه بعد، همین اتفاق دوباره رخ داد. در می 2025، گروک بهطور خودکار شروع به ارجاع به ادعاهای «نسلکشی سفیدپوستان» در آفریقای جنوبی کرد، حتی برای سؤالاتی که هیچ ربطی به این موضوع نداشتند.
تحقیقات نشان دادهاند که گروک در فرآیند «زنجیرهی فکر» خود، بهطور فعال پستهای شخصی ایلان ماسک در X را جستجو میکند تا پاسخهای خود را فرمولبندی کند. به این ترتیب، نظرات شخصی ماسک بهطور مستقیم بهعنوان یک منبع اولیه در هوش مصنوعی تعبیه شدهاند.
واکنشهای بینالمللی
جنجالهای گروک تنها به ایالات متحده محدود نشده است. دادگاه ترکیه دسترسی به برخی محتوای گروک را محدود کرد، زیرا این چتبات پاسخهایی تولید کرده بود که به رئیسجمهور رجب طیب اردوغان، مصطفی کمال آتاترک و ارزشهای مذهبی توهین میکرد.
لهستان نیز اعلام کرد که گروک را به کمیسیون اروپا گزارش خواهد داد، زیرا این چتبات درباره سیاستمداران لهستانی، از جمله نخستوزیر دونالد توسک، اظهارات توهینآمیزی کرده بود. گروک توسک را «خائنی که لهستان را به آلمان و اتحادیه اروپا فروخت» خواند و با عبارت «به جهنم با او!» پایان داد.
ویکیپدیا در برابر گروکپدیا
ویکیپدیا با تمام نواقصش، حداقل یکی از معدود پلتفرمهای بزرگی است که محدودیتهای خود را آشکارا میپذیرد و مستندسازی میکند. بیطرفی یکی از پنج اصل بنیادین آن است. مقالهها اغلب دیدگاههای متعدد را شامل میشوند، مناقشات را مستند میکنند و حتی بخشهایی را به تئوریهای توطئه اختصاص میدهند. تاریخچه ویرایشها و صفحات بحث، اختلافات را نمایان میکنند.
در مقابل، گروکپدیا یک سیستم کاملاً مبهم دارد. در حالیکه هر کسی میتواند مقالههای ویکیپدیا را بنویسد و ویرایش کند، مشخص نیست چه میزان دخالت انسانی در مقالههای گروکپدیا وجود دارد. کاربران تنها میتوانند در صورت یافتن خطا، بازخورد ارسال کنند.
جیمی ویلز، بنیانگذار ویکیپدیا، در واکنش به راهاندازی گروکپدیا گفت: «مدلهای زبانی هوش مصنوعی به اندازه کافی خوب نیستند که مقالههای دانشنامهای بنویسند. خطاهای زیادی خواهد بود.»
آینده دانش در عصر هوش مصنوعی
راهاندازی گروکپدیا نشاندهنده یک تضاد اساسی در عصر هوش مصنوعی است: تنش بین پلتفرمهایی که با خراش دادن وب باز محتوا تولید میکنند و منابع انسانیمحوری که اساس آنها را تشکیل میدهند.
ویکیپدیا که یک سازمان غیرانتفاعی است و بر اساس همکاری داوطلبانه کار میکند، در حال حاضر با کاهش 8 درصدی بازدید انسانی مواجه شده است. این کاهش را به ابزارهای هوش مصنوعی و موتورهای جستجویی نسبت میدهد که محتوای آن را بدون درج منبع خلاصه میکنند.
از سوی دیگر، گروکپدیا یک شرکت تجاری است که انگیزههای سودآوری دارد. زمانی که X شروع به فروش تیک آبی تأیید هویت کرد، اعتبار به کالایی تبدیل شد نه نشانهای از اعتماد. حالا به نظر میرسد که همین اتفاق در حال وقوع برای دانش است.
آیا دانش باید در اختیار الگوریتمها باشد یا انسانها؟ آیا «حقیقت» چیزی است که یک میلیاردر با هوش مصنوعی خود میتواند تعریف کند، یا باید از طریق همکاری جمعی و بحث باز شکل بگیرد؟
در حالیکه ماسک ادعا میکند گروکپدیا «دانش خالص و عینی» ارائه میدهد، شواهد نشان میدهند که این پلتفرم نهتنها از همان تعصباتی که به ویکیپدیا نسبت میدهد رنج میبرد، بلکه این تعصبات را با قدرت بیشتری بازتولید میکند.
در نهایت، گروکپدیا بیشتر از یک دانشنامه جایگزین، نشاندهنده تلاش برای کنترل «حقیقت» در عصر دیجیتال است. و همانطور که جورج اورول میگفت: «کسی که گذشته را کنترل میکند، آینده را کنترل میکند؛ کسی که حال را کنترل میکند، گذشته را کنترل میکند.»
مجله تخصصی هوش مصنوعی آرتین
📌 اگر این مطلب برای شما مفید بود، آن را با دوستان خود به اشتراک بگذارید. نظرات و پیشنهادات خود را در بخش دیدگاهها با ما در میان بگذارید و با لایک کردن از ما حمایت کنید!
🔔 برای دریافت آخرین اخبار و مقالات تخصصی هوش مصنوعی، عضو کانال مجله آرتین شوید: @ArtinMag